5 - على بن اسماعيل بن ميثم تمار از بزرگان متكلمان شيعه و از سرشناسان آنها و معاصر هشام بن الحكم بود و با ابو الهذيل علاف و ضرار بن عمر و ضبى و ابو اسحاق نظام مناظراتى داشت ، و در باب امامت و غيره تأليفاتى دارد . شيخ مفيد قسمتى از مناظرات او را با ابو الهذيل علاف و نظام در كتاب خود الفصول المختارة آورده است . 6 - ابو الحسن على بن منصور از شاگردان هشام بن الحكم در علم كلام است و آرائى به‌طور پراكنده از او در كتابهاى كلام آمده است ، همچنان‌كه تأليفاتى در موضوعات كلامى دارد ، از آن جمله است كتاب التدبير و كتاب الامامة . 7 - ابو جعفر محمد بن خليل بغدادى معروف به سكاك يا شكال كه از شاگردان هشام ابن الحكم بود ، و با استاد خود در بيشتر موارد ، جز در باب امامت ، مخالفتهايى كرده است . كتاب المعرفة ، و كتابى در استطاعت و كتاب الامامة همچنين كتاب على من ابى وجوب الامامة بالنص از تأليفات اوست . « 1 » 8 - ابو عبد اللّه بن مملك اصفهانى از متكلمان شيعهء اماميه است كه در حضور ابو القاسم محمد كرخى با ابو الجبائى ، مجلسى در امامت و اثبات آن دارد . او را كتابهايى است از جمله كتاب الامامة و كتاب نقض الامامة على ابى على . « 2 » اين مرد نخست معتزلى بود ولى بعدا به مذهب اماميه گرويد . 9 - ابو محمد بن على عبدكى از مردم گرگان و از بزرگان متكلمان اماميه است . عقيدهء او در باب وعيد همان عقيدهء معتزله بود ، منظورش اين بود كه تخلف در وعيد مثل تخلف در وعده و هر دو قبيح است ، همچنين معتقد بود مسلمانانى كه مرتكب گناهان كبيره مىشوند در عذاب مخلد خواهند ماند و عذاب از آنها ، مثل كفار ، قطع نمىگردد . او را تأليفات متعددى است از جمله تفسير قرآن و كتاب رد بر اسماعيليان . « 3 » 10 - ابو منصور صرام از اهالى نيشابور و از بزرگان متكلمان كه معتقد به وعيد بود . كتابهاى بسيارى تأليف كرده است از جمله كتاب الدّين فى الاصول و كتاب فى ابطال القياس و نيز كتابى در تفسير قرآن از اوست . « 4 »

--> ( 1 ) - فهرست ، النديم ، ص 250 - در متن عربى فلاسفة الشيعة ، و ترجمهء فارسى آن ، چاپ اول ، همه جا « ابن النديم » آمده است ولى « محمد بن اسحاق » مؤلف كتاب بسيار معروف الفهرست در عصر خود به « النديم » ملقب و معروف بوده و پدرش به « ابو يعقوب وراق » شهرت داشته است . اگر بسيارى او را به خطا « ابن النديم » نوشته‌اند ، به تحقيق آقاى رضا تجدد از ابن حجر ( ظاهرا در نقل از ذهبى ) آغاز شده و ديگران از او تقليد كرده‌اند و صحيح نيست . به مقدمهء الفهرست للنديم ، چاپ تهران ، ربيع الاول 1393 ه . ق مراجعه شود . ويراستار ( 2 ) - فهرست ، النديم ، ص 252 ( 3 ) - فهرست ، النديم ، و اتقان المقال ، قسم الحسان ، ص 353 ( 4 ) - اتقان المقال ، قسم الحسان ، ص 252